Cesarskie cięcie stanowi ryzyko skrócenia czasu karmienia piersią oraz pojawienia się szeregu trudności w
karmieniu piersią i laktacji. Choć problemy z laktacją nie dotyczą każdej mamy po cesarskim cięciu, to liczne
badania i obserwacje samych mam wskazują na potrzebę uzyskania szczególnego wsparcia na początku laktacji.
W tym artykule omówione zostanie:
W porównaniu z porodem naturalnym, cesarskie cięcie jako procedura medyczna opóźnia kontakt mamy i
dziecka oraz odwleka w czasie rozpoczęcie karmienia piersią. Badania statystyczne
kobiet po porodzie naturalnym i cesarskim cięciu ukazują, że zabieg ten wpływa na skrócenie czasu
trwania wyłącznego karmienia piersią. Co więcej, planowane cesarskie cięcie jest uważane za
najważniejszy czynnik ryzyka wpływający na czas trwania i efektywność karmienia piersią.
Potwierdzenie powyższych informacji znajdujemy w licznych badaniach.
Badanie1 przeprowadzone przez Evans i współpracowników mierzyło produkcję mleka
(wyrażoną jako Objętości Mleka Transferowanego - BMT - Breastmilk Transfer) u mam po cesarskim
cięciu i mam po porodzie naturalnym. Badanie zwracało uwagę na to, jak kształtuje się produkcja
mleka u mam w okresie 6 dni od porodu.
Wyniki pokazały, że objętość mleka w gruczole piersiowym przekazywana niemowlętom urodzonym przez cesarskie
cięcie była mniejsza niż ta przekazywana niemowlętom urodzonym drogą porodu naturalnego w
pierwszych 6 dniach życia.
Różnica ta była nie tylko statystycznie istotna, ale prawdopodobnie również istotna
klinicznie, co wskazują profile wagowe tych dwóch grup w tym okresie.
Opis badania Evans
88 zdrowych matek karmiących, które rodziły naturalnie, oraz 97 matek, które przeszły cesarskie cięcie,
zostały zrekrutowane ze szpitala akademickiego. Matki i położne zostały poinstruowane, aby ważyć niemowlęta
przed i po każdym karmieniu przez cały okres badania, używając wag elektronicznych o odpowiedniej
kalibracji. Celem tego badania było zbadanie tezy, że laktogeneza II jest opóźniona u matek po porodzie
cesarskim. Laktogenezę II oceniano pośrednio poprzez ważenie niemowląt bezpośrednio przed i po karmieniu
piersią, używając identycznych, skalibrowanych przenośnych wag elektronicznych. Do 6 dnia życia tylko
20% niemowląt w grupie cesarskiego cięcia odzyskało swoją wagę
urodzeniową, podczas gdy w grupie porodu naturalnego było to 40%. Jednak po 6
dniu różnica w objętości przekazywanego mleka (BMT - breast milk transferred) między obiema grupami była
mniejsza i nieistotna, co sugeruje, że ten wpływ na laktację lub transfer mleka z piersi (BMT) jest
przejściowy.
powyższy wykres przedstawia wyniki badania Evans i ukazuje, że w badanej grupie mam po cesarskim
cięciu noworodki przybierały na masie mniej niż u mam po porodzie naturalnym. W szóstym dniu objętość
BTM (breast milk transferred) się wyrównała w obu grupach.
Jak cesarskie cięcie wpływa na laktogenezę II?
Przypuszcza się, że szlak hormonalny stymulujący laktogenezę jest zakłócany przez cesarskie
cięcie, zarówno z powodu stresu matki, jak i zmniejszonego wydzielania
oksytocyny, co może utrudniać produkcję mleka.
Laktogeneza II to etap rozpoczęcia właściwej produkcji mleka matki, który następuje po
porodzie, zwykle między 2. a 4. dobą życia noworodka. Proces ten jest inicjowany przez gwałtowny spadek
poziomu progesteronu po urodzeniu łożyska, co umożliwia prolaktynie (hormonowi wydzielanemu przez przysadkę
mózgową) aktywację komórek gruczołów mlecznych.
W tym etapie następuje:
Zwiększenie objętości produkowanego mleka.
Przejście z siary (mleka początkowego, bogatego w przeciwciała) na bardziej dojrzałe mleko.
Zwiększenie zawartości tłuszczu i laktozy w mleku.
Laktogeneza II zależy zarówno od hormonalnych, jak i mechanicznych czynników, takich jak częste przystawianie
dziecka do piersi, co stymuluje dalszą produkcję mleka.
Do możliwych utrudnień dołączają też trudności po stronie dzieci urodzonych przez cesarskie
cięcie. Często dzieci rodzone drogą cesarskiego cięcia to wcześniaki lub maluszki z innymi powikłaniami
zdrowotnymi.
Dla przykładu wcześniaki późne, urodzone między 34 a 36 6/7 tygodnia ciąży, często mają szereg problemów, w tym
nieuporządkowane umiejętności ssania, niższą wagę urodzeniową oraz
niski poziom czujności, co może negatywnie wpłynąć na inicjację karmienia
piersią.
Czynniki fizjologiczne po stronie matki:
Stres matki, jak i stres płodu podczas porodu zostały powiązane z gorszymi
wynikami laktacji we wczesnym okresie (Chapman & Pérez-Escamilla2 1999r; Dewey i in.
20033).
Trudności z karmieniem piersią: Kobiety po cesarskim cięciu, szczególnie w trybie nagłym,
częściej miały trudności z pierwszą próbą karmienia piersią, a także miały mniejsze szanse
na skuteczne nakarmienie dziecka w ciągu pierwszych 24 godzin po porodzie. Ponadto,
częściej korzystały z pomocy laktacyjnej przed i po wypisie ze szpitala.
Czas trwania laktacji: Badania wykazują, że kobiety po cesarskim cięciu, szczególnie
planowanym, były bardziej skłonne do zaprzestania karmienia piersią przed 12.
tygodniem po porodzie w porównaniu do kobiet po porodzie naturalnym.
Problemy hormonalne: U matek po cesarskim cięciu zaobserwowano zmniejszoną produkcję
oksytocyny i prolaktyny, co może wpływać na skuteczność laktacji.
Cesarskie cięcie bez rozpoczętej akcji skurczowej, tzw. cesarskie cięcie "na zimno" - planowane
cesarskie cięcie przed rozpoczęciem porodu (przed 39. tygodniem ciąży) może obniżać szansę pomyślnej inicjacji
karmienia piersią z powodu niepełnej gotowości organizmu matki do produkcji mleka.
Jak cesarskie cięcie wpływa na noworodka?
Spośród wszystkich czynników, jakie wymienia się jako przyczyniające się do późniejszych obserwowanych trudności
w karmieniu piersią, najczęściej wymienia się brak dostatecznie szybkiego kontaktu skóra do
skóry i odroczenie pierwszego przystawienia dziecka do piersi.
Ze względu na procedury medyczne towarzyszące cesarskiemu cięciu, mama i dziecko nie mają szansy poznać się i
nawiązać relacji w trakcie tzw. "złotej godziny" po porodzie. Podczas pierwszej godziny po
porodzie zarówno matka, jak i noworodzone dziecko przeżywają szczególny i unikalny czas, który
jest biologicznie zaprogramowanym, szczególnym czasem poznania i się i nauki - również ssania piersi. Pomaga w
tym stan fizjologiczny każdej z osób: wysoki poziom oksytocyny u matki oraz niezwykle
wysokie poziomy katecholamin u noworodka.
Kontakt skóra do skóry z matką po porodzie wywołuje u noworodka wewnętrzny proces przejścia przez tzw.
dziewięć instynktownych etapów:
płacz po narodzinach,
relaks,
budzenie,
aktywność,
odpoczynek,
pełzanie do piersi,
zaznajamianie się,
ssanie
sen.
Czynniki fizjologiczne zwiększające ryzyko problemów w
karmieniu piersią po stronie dziecka po cesarskim cięciu:
Upośledzenie funkcji płuc - Niemowlęta urodzone przez cesarskie cięcie mają gorszą funkcję
płuc w porównaniu z dziećmi urodzonymi drogą naturalną. Obejmuje to opóźnione usuwanie płynu z płuc, co może
prowadzić do zwiększonego ryzyka nadciśnienia płucnego oraz tachypnoe (szybkie oddychanie).
Zmniejszona odpowiedź termogenna - Niemowlęta po cesarskim cięciu mają niższą temperaturę
ciała, co wskazuje na osłabioną zdolność do termoregulacji i zwiększone ryzyko hipotermii w pierwszych
godzinach po narodzinach.
Zaburzenia metabolizmu - Dzieci urodzone przez cesarskie cięcie często mają niższy poziom
glukozy we krwi, co może prowadzić do hipoglikemii.
Zmiany w fenotypie immunologicznym - U dzieci urodzonych przez cesarskie cięcie obserwuje
się zmniejszoną liczbę leukocytów w krwi pępowinowej oraz zmniejszoną aktywność komórek układu
odpornościowego.
Zmniejszone ciśnienie krwi - Dzieci urodzone przez cesarskie cięcie mają zazwyczaj niższe
ciśnienie krwi w porównaniu do dzieci urodzonych drogą naturalną.
Problemy neurologiczne i związane ze stresem - Poród przez cesarskie cięcie wiąże się ze
zmienionymi odpowiedziami biochemicznymi i behawioralnymi na stres.
Problemy z ssaniem - wcześniaki mogą mieć zaburzenia w organizacji odruchu
ssania.
Niska waga urodzeniowa - dzieci o niższej wadze mogą mieć trudności z przystawieniem do
piersi i ssaniem.
Niski poziom czujności - wcześniaki lub dzieci urodzone przez cesarskie cięcie mogą być
mniej czujne i niezdolne do aktywnego karmienia w pierwszych godzinach po porodzie.
Laktacja po cesarskim cięciu
Rozwój piersi jako narządu wydzielniczego zaczyna się w ciąży. Procesy, które zachodzą, są inicjowane
przez wzrastający poziom progesteronu, prolaktyny i laktogenu łożyskowego, a obejmują rozszerzenie
złożonych gruczołów pęcherzykowych oraz wzrost mRNA dla wielu białek mlecznych i enzymów ważnych dla tworzenia
mleka.
Te zmiany fizjologiczne związane z ciążą nazywane są łącznie etapem I laktogenezy, lecz w tym momencie piersi są
w stanie gotowości wydzielniczej. Dopiero gdy wysoki poziom krążącego progesteronu gwałtownie
spada, z dzieje się to tuż po urodzeniu łożyska, następuje etap II
laktogenezy, czyli początek coraz bardziej obfitego wydzielania mleka.
Po operacji cesarskiego cięcia może, ale nie musi i nie u wszystkich kobiet zachodzi, opóźnienie
wystąpienia laktogenezy II
Zakłócenia w laktogenezie - cesarskie cięcie może zakłócać szlak hormonalny stymulujący
laktogenezę, co wynika z:
Zmniejszonego profilu pulsacyjnego i wydzielania oksytocyny
Mniejsze uwalnianie prolaktyny podczas wczesnych epizodów ssania
Podsumowując, cesarskie cięcie, zwłaszcza wykonane w trybie nagłym, wiąże się z większymi trudnościami w
rozpoczęciu karmienia piersią, krótszym czasem karmienia oraz większą potrzebą wsparcia laktacyjnego. Wpływ
cesarskiego cięcia na laktację może wynikać z czynników biologicznych (zmniejszenie produkcji hormonów
laktacyjnych) oraz praktycznych (trudności z pierwszym karmieniem i potrzeba dodatkowej pomocy).
Jak pobudzić laktację po cesarskim cięciu?
Kontakt skóra do skóry (skin to skin - STS)
Zaleca się tak szybki kontakt skin-to-skin matki i dziecka po porodzie, jak tylko procedury medyczne na to
pozwolą. Należy kontynuować STS tak często i tak długo, jak to możliwe. Skin to skin obniża ciśnienie tętnicze u
mamy i dziecka, obniża poziom kortyzolu, pozytywnie wpływa na poziom i wydzielanie oksytocyny, sprzyja tworzeniu
więzi. W ten sposób pośrednio i bezpośrednio przyczynia się do poprawy laktacji.
Polskie badanie4 z 2021 roku sprawdzało, czy jak najszybszy możliwy kontakt skóra do
skóry będzie miał wpływ na powodzenie laktacji u mam.
Wyniki są następujące:
Statystycznie większy odsetek kobiet, które nie miały kontaktu STS, dokarmiał dzieci, w porównaniu z tymi,
które miały STS na sali operacyjnej lub sali wybudzeń.
Wpływ STS na laktację i karmienie:
Kobiety, które doświadczyły STS na sali operacyjnej lub sali wybudzeń, rzadziej zgłaszały problemy z
laktacją, przystawieniem dziecka do piersi oraz niską podażą mleka w porównaniu z tymi, które nie miały STS
lub miały go opóźniony.
Opóźniony kontakt STS miał mniejszy, lecz zauważalny negatywny wpływ w porównaniu z całkowitym brakiem
kontaktu.
Statystyczne różnice:
Kobiety, które miały STS w sali operacyjnej lub sali wybudzeń, znacznie rzadziej doświadczały problemów z
laktacją i trudności z przystawieniem.
Brak STS lub opóźniony kontakt wiązał się z większym odsetkiem problemów w karmieniu i koniecznością
dokarmiania mlekiem modyfikowanym.
Leki na laktację
Nie istnieje lek, który bezpośrednio wpływa na produkcję pokarmu, jednak wykorzystuje się leki dedykowane do
innych schorzeń, których skutkiem ubocznym jest podniesienie poziomu prolaktyny, a zatem
zwiększenie produkcji pokarmu u kobiet w okresie laktacji.
Takimi lekami są metoklopramid (dostępny w Polsce, jest lekiem stosowanym głównie w leczeniu
problemów związanych z układem pokarmowym. Działa na receptory dopaminowe w mózgu i przewodzie pokarmowym) oraz
domperidon (niedostępny w Polsce, jest lekiem stosowanym głównie w leczeniu problemów
żołądkowo-jelitowych, podobnie jak metoklopramid, ale działa w nieco inny sposób).
Zioła i inne substancje odżywcze
Wybrane zioła mogą wspomagać laktację. Protokół Academy of Breastfeeding Medicine5 wskazuje, że wiele
ziół było stosowanych przez historię w celu zwiększenia produkcji mleka. Niektóre zioła powszechnie wymieniane
jako galaktagogi to kozieradka, ostropest plamisty, owies, mniszek lekarski, proso, wodorosty, anyż, bazylia,
ostropest błogosławiony, nasiona kopru włoskiego, malwa, liście moringi oraz shatavari.
W Polsce mamy często decydują się na przyjmowanie preparatów lub żywności/napojów zawierających słód jęczmienny,
który zawiera beta-glukan, składnik mający pozytywny wpływ na produkcję pokarmu.
Częste dostawianie do piersi
Najistotniejszym czynnikiem dla laktacji jest częste przystawianie dziecka do piersi. Jeśli nie jest możliwe
przystawienie dziecka, zaleca się stymulowanie piersi i odciąganie pokarmu laktatorem.
Dokarmianie odciągniętym mlekiem mamy
Gdy w wyniku cesarskiego cięcia i opóźnionej laktogenezy zaistnieje konieczność dokarmienia, aby wspomóc przyrost
masy noworodka, zaleca się pobudzanie laktacji laktatorem i dokarmianie mlekiem, które uda się
odciągnąć.
Wsparcie laktacyjne
Patrząc na wyniki badań, jest jasne, że cesarskie cięcie jest czynnikiem ryzyka w laktacji. Badacze na całym
świecie podkreślają konieczność stworzenia procedur, które zminimalizują ryzyka powstające w wyniku cesarskiego
cięcia. Kluczowe jest tu fachowe wsparcie laktacyjne od najwcześniejszych chwil.
Czy można się przygotować przed cesarskim cięciem, aby
zwiększyć szansę na udaną laktację?
Rozumiejąc wpływ cesarskiego cięcia na sukces w karmieniu piersią, warto proaktywnie wpływać na przebieg
pierwszych godzin i dni po porodzie.
Zapoznać się z procedurami szpitalnymi po cesarskim cięciu i zidentyfikować szpital, w
którym promuje się jak najszybszy kontakt skóra do skóry po porodzie.
Włączyć w plan porodu jak najszybszy kontakt skóra do skóry.
Jak najczęstszy kontakt skóra do skóry podczas pobytu na oddziale położniczym.
Systemowe i wielokrotne wsparcie doradczyni laktacyjnej w czasie pobytu na oddziale
położniczym oraz po powrocie do domu.
Środki wspierające laktację - przede wszystkim preparaty ziołowe.
Stymulowanie laktacji poprzez pracę z laktatorem.
Podsumowanie
Cesarskie cięcie, szczególnie przeprowadzone w trybie nagłym, może wiązać się z większymi trudnościami w
rozpoczęciu karmienia piersią i krótszym okresem karmienia.
Zjawisko to wynika z zakłócenia szlaku hormonalnego stymulującego laktogenezę oraz problemów związanych z
pierwszym przystawieniem dziecka do piersi.
Dzięki umożliwieniu mamie i dziecku jak najwcześniejszego kontaktu STS, odpowiedniemu wsparciu laktacyjnym,
stosowaniu metod wspomagających laktację oraz regularnemu kontakcie skóra do skóry, mamy po cesarskim cięciu
mają szansę na pomyślną laktację, co przekłada się na lepsze zdrowie zarówno matki, jak i dziecka.
Przypisy:
Effect of caesarean section on breast milk transfer to the normal
term newborn over the first week of life K C Evans, R G Evans, R Royal, A J Esterman, S L James 2003
Sep;88(5):F380-2. doi: 10.1136/fn.88.5.f380.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1721616/pdf/v088p0F380.pdf
Identification of Risk Factors for Delayed Onset of Lactation Donna
J Champan, Rafael Perez Escamilla PhD
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0002822399001091
Risk Factors for Suboptimal Infant Breastfeeding Behavior, Delayed
Onset of Lactation, and Excess Neonatal Weight Loss Kathryn G. Dewey, PhD; Laurie A. Nommsen-Rivers, MS,
RD, IBCLC; M. Jane Heinig, PhD, IBCLC; Roberta J. Cohen, PhD
Skin-to-skin contact after caesarean section: impact on the
occurrence of problems during the initiation of lactation, Nela Kameduła, Piotr Węgrzyn, Grażyna Bączek,
Medical Science Pulse https://medicalsciencepulse.com/article/149135/en#sec-274284
Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: The
Mastitis Spectrum, Revised 2022
Źródła:
Skin-to-skin contact after caesarean section: impact on the
occurrence of problems during the initiation of lactation, Nela Kameduła, Piotr Węgrzyn, Grażyna Bączek,
Medical Science Pulse. https://medicalsciencepulse.com/article/149135/en#sec-274284
The impact of caesarean section on breastfeeding initiation,
duration and difficulties in the first four months postpartum, Amy J. Hobbs, Cynthia A. Mannion, Sheila
W. McDonald, Meredith Brockway & Suzanne C. Tough BMC Pregnancy and Childbirth volume 16, Article
number: 90 (2016)
Women's experiences of breastfeeding after a cesarean section: A
meta-synthesis Yunefit Ulfa, Naoko Maruyama, Yumiko Igarashi, Shigeko Horiuchi
Elective Cesarean Delivery: Does It Have a Negative Effect on
Breastfeeding? Vincenzo Zanardo MD, Giorgia Svegliado MD, Francesco Cavallin MS, Arturo Giustardi MD,
Erich Cosmi MD, Pietro Litta MD, Daniele Trevisanuto MD
The impact of caesarean section on breastfeeding initiation,
duration and difficulties in the first four months postpartum, Amy J. Hobbs, Cynthia A. Mannion, Sheila
W. McDonald, Meredith Brockway and Suzanne C. Tough.
Identification of Risk Factors for Delayed Onset of Lactation Donna
J Champan, Rafael Perez Escamilla PhD.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0002822399001091
Risk Factors for Suboptimal Infant Breastfeeding Behavior, Delayed
Onset of Lactation, and Excess Neonatal Weight Loss Kathryn G. Dewey, PhD; Laurie A. Nommsen-Rivers, MS,
RD, IBCLC; M. Jane Heinig, PhD, IBCLC; Roberta J. Cohen, PhD
Effect of caesarean section on breast milk transfer to the normal
term newborn over the first week of life, K C Evans, R G Evans, R Royal, A J Esterman, S L James.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1721616/pdf/v088p0F380.pdf
Mother-newborn separation at birth in hospitals: A possible risk
for neurodevelopmental disorders? Noémi Császár-Nagy, István Bókkon Neuroscience & Biobehavioral
Reviews, Volume 84, January 2018, Pages 337-351